Gft-afval in de voedingsindustrie: wat er op locatie composteerbaar is

Nee, een voedingsfabriek composteert haar procesafval niet op locatie. Een productielijn levert tonnen per dag waar een compostmachine 1 500 kg per jaar verwerkt, en bovendien is het meeste van dat materiaal geen afvalstof: het zijn bijproducten die naar diervoeder, naar een destructiebedrijf of naar vergisting gaan. Composteren op locatie beantwoordt een andere stroom, op industriële locaties vaak zonder eigenaar: het organisch afval van het bedrijfsrestaurant, de kantine en het groenonderhoud. Op een fabriek met 180 medewerkers en een kantine van 120 maaltijden weegt die stroom ongeveer 2 000 kg per jaar, dus 2 compostmachines.

Bijproduct, bioafval, afvalstof: drie statussen, drie routes

De vraag van een QHSE-verantwoordelijke is bijna nooit « hoeveel ton », maar « welke van mijn tonnen zijn juridisch organisch afval, oftewel bioafval ». Dat bepaalt het contract, het begeleidingsformulier en de toezichthouder: een groot tonnage dat geen afvalstof is valt buiten de plicht tot bronscheiding, een bescheiden tonnage dat er wel een is valt er volledig onder.

Artikel 5 van de kaderrichtlijn afvalstoffen 2008/98/EG definieert het bijproduct: een stof die ontstaat bij een productieproces waarvan zij niet het hoofddoel is, en die aan de status van afvalstof ontsnapt als vier voorwaarden samen vervuld zijn. Het verdere gebruik staat vast, het vindt plaats zonder andere behandeling dan een normale industriële praktijk, de productie maakt integraal deel uit van het proces, en het gebruik is rechtmatig uit het oogpunt van gezondheid en milieu. Bierborstel, bietenpulp, perskoeken, maalderijbijproducten: die stromen worden al decennia benut en roepen geen scheidingsvraag op.

Bioafval zelf is gedefinieerd in artikel 3 van diezelfde richtlijn: biologisch afbreekbaar tuin- en plantsoenafval, levensmiddelen- en keukenafval van huishoudens, restaurants, cateraars en winkels, en vergelijkbaar afval van levensmiddelenfabrieken. Een voedingslocatie leest die definitie zelden terug voordat zij een contract tekent: het is nu juist die definitie die de kantine en de onverkochte producten aan dezelfde kant van de streep zet.

De stromen van een voedingslocatie, hun status en hun route

Stroom	Meest voorkomende status	Gebruikelijke route	Composteren op locatie
Bierborstel, pulp, perskoeken, graanbijproducten	Bijproduct, artikel 5 van richtlijn 2008/98/EG	Diervoeder, grondstof voor een andere keten	Nee, die stromen verlaten het proces niet
Snijafval, uitsnijdsels, huiden, graten, retourzuivel	Dierlijk bijproduct, verordening (EG) nr. 1069/2009	Destructiebedrijf, petfood, erkende verwerkingsfabriek	Nee, erkenning vereist (NVWA in Nederland, FAVV in België)
Schillen en afkeur op maat van plantaardige oorsprong uit de lijn	Bioafval, artikel 3 van richtlijn 2008/98/EG	Vergisting, industriële compostering, diervoeder	Nee, tenzij de hele stroom onder 3 000 kg per jaar blijft
Onverkochte producten en kwaliteitsafkeur, nog verpakt	Bioafval zodra het ontpakt is	Voedseldonatie, ontpakken en daarna vergisting	Nee, het ontpakken vooraf ontbreekt
Bedrijfsrestaurant, personeelskantine, pauzeruimte, koffiedik uit de automaat	Bioafval, artikel 3 van richtlijn 2008/98/EG	Composteren op locatie of gescheiden inzameling	Ja, binnen de capaciteitsgrenzen
Maaisel, snoeihout en blad van het terrein	Bioafval, artikel 3 van richtlijn 2008/98/EG	Composteren op locatie, milieustraat voor bedrijven	Ja, als koolstofrijke aanvulling
Scheidingsresidu, slib van de eigen zuivering	Niet-gevaarlijke afvalstof of slib	Eigen verwerkingsroute, uitrijplan	Nee

Dit overzicht leest u samen met uw kwaliteitsdienst: de indeling van een stroom hangt af van het werkelijke gebruik, en twee fabrieken die hetzelfde materiaal produceren kunnen het verschillend indelen. Wat niet verandert: de twee regels met « ja » zijn de enige die routinematig een compostmachine op locatie voeden. Plantaardige afkeur uit de lijn hoort daar alleen bij in het zeldzame geval van een afdeling waarvan de hele productie onder 3 000 kg per jaar blijft, en dat controleert u door te wegen vóór u zich ergens toe verbindt.

Waarom dierlijke bijproducten niet op locatie blijven

Dit is het punt waarop een industrieel compostproject het snelst vastloopt, en u weet het beter vóór elke berekening. Verordening (EG) nr. 1069/2009 deelt materiaal van dierlijke oorsprong dat niet voor menselijke consumptie bestemd is in drie risicocategorieën in. Snijafval, uitsnijdsels en retouren van dieren die geschikt zijn bevonden voor menselijke consumptie vallen in categorie 3, de minst strenge van de drie, wat niet betekent dat zij vrij zijn.

Composteren daarvan veronderstelt een erkende fabriek en een genormeerde behandeling. Verordening (EU) nr. 142/2011, die de uitvoeringsbepalingen bevat, legt voor compostfabrieken standaardverwerkingsparameters vast: deeltjes verkleinen tot maximaal 12 mm en daarna het hele materiaal minstens 60 minuten op 70 °C brengen. Een compostmachine achter een productiehal vermaalt niet tot 12 mm en toont geen homogene temperatuur aan: daarvoor kan zij niet erkend worden.

Het praktische gevolg past in één zin: wat van een dierlijke productielijn komt, gaat nooit naar de compostmachine, ook niet de kleine hoeveelheden die men er graag bij doet « want het is toch organisch ». De stroom van het bedrijfsrestaurant is een andere stroom, die buiten de productiezone ontstaat en die als bioafval aan de bron gescheiden moet worden. De praktische instructie blijft niettemin om er geen botten en geen grote hoeveelheden vleesresten in te doen: die trekken ongedierte aan en vertragen het proces. Onze pagina over wat er in een professionele compostmachine mag behandelt de grensgevallen.

De stroom die op een fabriek overblijft

Zijn de bijproducten en de lijnstromen eenmaal naar hun eigen route verwezen, dan blijft er één stroom over die niemand echt beheert: die van de mensen die op de locatie werken. Kantine, bedrijfsrestaurant, koffieautomaten, opgewarmde maaltijden, fruitmanden, plus het maaisel en het snoeihout van het terrein. Bescheiden naast de productietonnages, blijft hij onder de radar, en juist die stroom valt onder de plicht tot bronscheiding.

Die hoeveelheid meet u met stabiele kengetallen. Onze online dimensioneringstool past op industriële locaties de ADEME-kengetallen (Frankrijk) toe, gekruist met de metingen van onze eigen uitgeruste locaties: 0,015 kg per persoon per aanwezigheidsdag, met 50 % verhoogd wanneer de teams in de kantine hun eigen meegebrachte maaltijd eten, en 0,075 kg per geserveerde maaltijd wanneer er ter plaatse een kantine draait, over 250 werkdagen. Daarna wordt een opvangpercentage van 70 % toegepast: geen enkele voorziening haalt het theoretische totaal binnen.

2 048 kg per jaar betekent twee compostmachines en een fabriek die tegen de bovengrens van composteren op locatie aan zit. Dezelfde locatie met 220 geserveerde maaltijden en 300 medewerkers komt uit op 3 675 kg: boven 3 000 kg per jaar is composteren op locatie niet langer het juiste antwoord, en wordt het een vraag van een inzamelcontract of een vergister. Onze vergelijking vergisting tegenover composteren op locatie zet de criteria voor die afweging op een rij zonder het antwoord op te dringen.

De voorziening dimensioneren

De ABC-compostmachine is een stalen trommel van 2 mm en 450 liter, ontworpen en gebouwd in onze werkplaats in Frankrijk. Zij heeft geen aansluiting nodig: geen elektriciteit, geen waterleiding, geen afvoer, geen bouwkundig werk. De beluchting is continu via een centrale schacht en de menging gebeurt mechanisch, met de hand. Op een locatie waar elke elektrische ingreep een vergrendelingsprocedure vraagt en waar de kleinste doorboring van een vloer een dossier opent, maakt juist die afwezigheid van aansluitingen de plaatsing in enkele uren mogelijk, en omkeerbaar. Het is ook wat haar onderscheidt van elektrische drogers, waarvan ons artikel over de elektromechanische compostmachine het verbruik en de randvoorwaarden beschrijft.

De compostmachine alleen is te koop of te huur over 48 maanden; wat de huur precies dekt, staat op uw offerte. De inzameling van wat overblijft is geen onderdeel van onze levering: die contracteert u lokaal bij een geregistreerde inzamelaar, en het aantal ophalingen valt niet te kiezen, het volgt uit de hoeveelheid en uit het aantal machines. Bij twee machines is er dus tweemaal zoveel te legen.

Zes profielen van voedingslocaties, van hoeveelheid naar configuratie

Profiel van de locatie	Opgevangen hoeveelheid per jaar	Compostmachines	Ophalingen per jaar	Maandbedrag excl. btw
40 medewerkers, kantine zonder maaltijdverstrekking	158 kg	1	1	89 €
80 medewerkers, kantine zonder maaltijdverstrekking	315 kg	1	2	99 €
150 medewerkers, kantine zonder maaltijdverstrekking	591 kg	1	3	109 €
90 medewerkers, kantine van 60 maaltijden	1 024 kg	1	9	169 €
180 medewerkers, kantine van 120 maaltijden	2 048 kg	2	9	338 €
300 medewerkers, kantine van 220 maaltijden	3 675 kg	Buiten het bereik van composteren op locatie: de hoeveelheid hoort bij een inzamelcontract

Twee lessen voor een industrieel bedrijf. Ten eerste weegt de kantine zwaarder dan het personeelsaantal: 90 medewerkers die ter plaatse lunchen produceren meer dan 150 die hun eigen maaltijd meebrengen. Ten tweede loopt de behoefte in stappen op en niet lineair, omdat elke drempel de eerstvolgende configuratie oproept: 100 kg meer kan het aantal keer legen van 6 naar 9 brengen. Bij een groep met meerdere locaties verbiedt dat om vanuit één pilotfabriek te extrapoleren, en die mechaniek beschrijven wij in onze gids over de uitrol over meerdere locaties.

Wat er na een paar maanden uit de machine komt is nog geen gebruiksklare bodemverbeteraar: het materiaal moet narijpen of worden afgevoerd. Waar het daarna heen gaat regelt u zelf, met uw eigen inzamelaar of met een gebruik op eigen terrein. Ons artikel over wat u met uw eigen compost kunt doen beschrijft die bestemmingen en de bewijsstukken die zij opleveren.

Een IFS-, BRCGS- of FSSC-audit doorstaan met een compostmachine op locatie

Een gecertificeerde locatie beoordeelt een compostmachine niet op haar technische fiche maar op haar plaats in het voedselveiligheidsplan. Drie eisen komen systematisch terug in een audit, en zij gaan meer over de plaatsing dan over het materieel.

De eerste is de zonering. De compostmachine staat buiten de productiegebouwen of in een aparte ruimte zonder verbinding met de schone zones, in lijn met de hygiënelogica van verordening (EG) nr. 852/2004. De tweede is de eenrichtingsstroom: de emmer gaat van de restauratiezone naar de compostmachine, en er komt niets terug, wat betekent dat u het echte traject op de routeplattegrond uitzet vóór u de plek kiest. De derde is het ongediertebestrijdingsplan: de compostmachine moet daarin als aandachtspunt staan, met haar afstand tot de productie-uitgangen en haar controlebeurt, anders leest een auditor haar als een onbeheerste bron.

Op het toestel zelf zijn de punten die u kunt aantonen concreet: een stalen kuip van 2 mm met gesloten bodem, een dicht deksel dat na elke aanvoer weer sluit, plaatsing op een harde en reinigbare ondergrond, en een reiniging met water en borstel die in het schoonmaakplan is vastgelegd. De beluchtingsschacht houdt een aeroob proces in een gesloten kuip in stand, en het is die aerobie die geuren van rotting voorkomt: ons artikel over composteren op het werk zonder geur of ongedierte beschrijft dat mechanisme en de fouten die het breken. Een precisering die vaak terugkomt tegenover een auditor: sommige van de vijf tinten hebben een buitenmantel die met decoratieve uitsnedes is opengewerkt. Die bekleding is niet de hygiënische barrière, het is een gevelbehandeling; de barrière is de binnenkuip met gesloten bodem, afgesloten door haar dichte deksel, en die moet u laten zien.

Verplichtingen, vergunning en traceerbaarheid

Bronscheiding van organisch afval is verplicht voor elke producent: artikel 22 van de kaderrichtlijn afvalstoffen 2008/98/EG verplichtte de lidstaten om uiterlijk 31 december 2023 gescheiden inzameling of verwerking aan de bron in te voeren, en de drempels volgen uit de nationale omzetting, in Nederland via de Wet milieubeheer en het LAP, in Vlaanderen via VLAREMA. Een locatie die haar bijproductenroutes zorgvuldig heeft geregeld maar zich nooit met haar kantine heeft beziggehouden, voldoet niet, ook al wordt vrijwel al haar organische materiaal correct benut. De pagina industrie en logistiek zet de uitgangspunten voor de sector op een rij.

Boetes, dwangsommen en handhaving worden per lidstaat geregeld: in Nederland door de omgevingsdienst en, voor dierlijke bijproducten, door de NVWA; in Vlaanderen door de OVAM en de lokale toezichthouder. Vraag de bedragen en de procedure op bij de bevoegde instantie van uw locatie in plaats van ze uit een buitenlands artikel over te nemen.

Blijft de vraag die een vergunningplichtige locatie het meest bezighoudt: voegt een compostmachine iets toe aan de vergunning? Dat hangt af van het land en van wat erin gaat. Gaat het uitsluitend om keukenafval van het bedrijfsrestaurant, dan zijn de hoeveelheden zeer klein, één machine verwerkt ongeveer 4 kg per dag, twee ongeveer 8 kg. Zodra er dierlijke bijproducten in gaan, vallen verwerking en eindbestemming in Nederland onder verordening (EG) nr. 1069/2009 en de erkenning van de NVWA, en in Vlaanderen onder VLAREMA en de omgevingsvergunning. Een reeds vergunde locatie controleert bovendien of haar eigen vergunning de opslag van gistbaar materiaal op de beoogde plek niet beperkt. Leg uw situatie voor aan het bevoegd gezag voordat u tekent.

Voor het bewijs geldt hetzelfde als voor uw andere stromen: het chronologische afvalregister dat uw nationale regelgeving voorschrijft, bijgewerkt bij elke afvoer, het contract met uw inzamelaar en de bewijsstukken van verwerking. Uw inzamelaar levert bij elke ophaling het gewicht en de bestemming; wat u op locatie composteert, houdt u bij in uw eigen registratie. Beide voeden ook uw duurzaamheidsrapportage. De pagina gft-inzameling beschrijft hoe die twee sporen in elkaar passen.

De checklist voor u een voedingslocatie uitrust

De volgorde telt net zo zwaar als de inhoud. Een compostmachine die wordt geplaatst voordat de indeling van de stromen duidelijk is, blijft in het beste geval ongebruikt en levert in het slechtste geval een extra afwijking op bij de volgende audit.

• Zet alle organische stromen van de locatie op een rij en geef elk zijn status: bijproduct, dierlijk bijproduct, bioafval, afvalstof.
• Laat de indeling van de stromen van dierlijke oorsprong bevestigen door uw kwaliteitsdienst en door de bevoegde autoriteit, de NVWA in Nederland, het FAVV in België, voordat u iets vastlegt.
• Baken het bereik van composteren op locatie af: restauratie, pauzeruimte, groenonderhoud, en niets anders.
• Weeg dat bereik twee volle weken, aan het eind van de service, in plaats van het te schatten.
• Reken het daggemiddelde om naar een jaar op het werkelijke aantal werkdagen, en zet het naast de grenzen van 1 500 en 3 000 kg.
• Kies de plek buiten de productiezone, op een harde ondergrond, bereikbaar voor een rolcontainer zonder drempel en zonder een schone zone te doorkruisen.
• Zet het traject van de emmer uit op de routeplattegrond en controleer of het de eenrichtingsstroom niet doorkruist.
• Neem de compostmachine op in het schoonmaakplan en in het ongediertebestrijdingsplan vóór de ingebruikname.
• Controleer of de vergunning van de locatie de opslag van gistbaar materiaal op de gekozen plek niet beperkt.
• Benoem een verantwoordelijke en een plaatsvervanger, en archiveer bij elke afvoer het gewicht en het bewijsstuk van uw inzamelaar in uw afvalregister.

Veelgestelde vragen

Kan een voedingsfabriek het organisch afval uit haar proces op locatie composteren?

Nee. Een productielijn levert tonnen per dag waar één ABC-compostmachine 1 500 kg per jaar verwerkt en twee machines 3 000 kg. Bovendien is het meeste van dat materiaal geen afvalstof maar een bijproduct in de zin van artikel 5 van de kaderrichtlijn afvalstoffen 2008/98/EG. Composteren op locatie beantwoordt de stroom van het bedrijfsrestaurant, de kantine en het groenonderhoud.

Mogen snijafval van vlees en vis in de compostmachine?

Nee. Zij vallen onder verordening (EG) nr. 1069/2009 over dierlijke bijproducten, meestal in categorie 3, en composteren daarvan veronderstelt een erkende fabriek. Verordening (EU) nr. 142/2011 legt daarvoor standaardverwerkingsparameters op: deeltjes van maximaal 12 mm en daarna minstens 60 minuten op 70 °C. Een compostmachine achter een productiehal voldoet aan geen van beide voorwaarden.

Heeft een compostmachine op locatie gevolgen voor de vergunning van de fabriek?

Dat hangt af van het land en van wat erin gaat. Gaat het uitsluitend om keukenafval van het bedrijfsrestaurant, dan zijn de hoeveelheden zeer klein: één ABC-compostmachine komt neer op ongeveer 4 kg per dag, twee op ongeveer 8 kg. Zodra er dierlijke bijproducten in gaan, vallen verwerking en eindbestemming in Nederland onder verordening (EG) nr. 1069/2009 en de erkenning van de NVWA, en in Vlaanderen onder VLAREMA en de omgevingsvergunning. Een reeds vergunde locatie controleert bovendien of haar eigen vergunning de opslag van gistbaar materiaal op de beoogde plek niet beperkt.

Is een compostmachine verenigbaar met een IFS-, BRCGS- of FSSC 22000-certificering?

Ja, op drie voorwaarden die meer over de plaatsing gaan dan over het materieel: de compostmachine staat buiten de productiegebouwen of in een aparte ruimte zonder verbinding met de schone zones, het traject van de emmer respecteert de eenrichtingsstroom, en de machine staat zowel in het schoonmaakplan als in het ongediertebestrijdingsplan. Tegenover een auditor zijn de aantoonbare punten de stalen trommel van 2 mm met gesloten bodem, het dichte deksel en de plaatsing op een harde en reinigbare ondergrond.

Wat vraagt een compostmachine op een industriële locatie?

De machine is te koop of te huur over 48 maanden. De inzameling van wat overblijft contracteert u lokaal, met een frequentie die uit de hoeveelheid en uit het aantal machines volgt. Een fabriek met 180 medewerkers en een kantine van 120 maaltijden, dus 2 048 kg opgevangen per jaar, vraagt twee compostmachines.

Wat riskeert een voedingslocatie die het organisch afval van haar kantine niet scheidt?

Boetes, dwangsommen en handhaving worden per lidstaat geregeld: in Nederland door de omgevingsdienst en, voor dierlijke bijproducten, door de NVWA; in Vlaanderen door de OVAM en de lokale toezichthouder. Vraag de bedragen daar op. Wat overal geldt: uw bijproductenroutes goed geregeld hebben dekt de plicht tot bronscheiding niet, die geen tonnagedrempel kent sinds de omzetting van artikel 22 van de kaderrichtlijn afvalstoffen 2008/98/EG.

Waar te beginnen

Begin met het statusoverzicht, niet met het materieel. Een halve dag met uw kwaliteitsdienst volstaat om elke organische stroom van de locatie in zijn vakje te zetten, en die halve dag voorkomt de meeste projecten die mislukken: ofwel probeert men materiaal in een compostmachine te krijgen dat een erkenning vraagt, ofwel vergeet men de enige stroom die de scheidingsplicht echt raakt. Is het bereik eenmaal afgebakend, weeg het dan twee volle weken: dat is het enige gegeven dat de rest beslist.

Onze online dimensioneringstool geeft daarna in een paar minuten de dimensionering, zonder registratie. Eén voorzorg die eigen is aan de voedingsindustrie: de ingang « Industrie en logistiek » schat de hoeveelheid op basis van het personeelsaantal en de geserveerde maaltijden, dus uitsluitend op het restauratiebereik, en dat is precies wat u zoekt. Hebt u al gewogen, kies dan de ingang « Ik ken mijn hoeveelheid al » en vul uw kilo's in: zet daar vooral niet uw procestonnages in, die vertekenen alles. Onze pagina sector industrie en logistiek en onze pagina hoe het werkt beschrijven daarna de plaatsing en het onderhoud.